Termin złożenia oświadczenia o sankcji kredytu darmowego (instrumentu umożliwiającego spłatę wyłącznie kapitału bez dodatkowych kosztów, w przypadku naruszenia przez kredytodawcę obowiązków ustawowych) wynosi jeden rok od dnia wykonania umowy. Zgodnie z art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim. Jednak kluczowe znaczenie ma właściwe zrozumienie momentu “wykonania umowy“, co jest przedmiotem licznych sporów prawnych i interpretacyjnych.
Jaki charakter ma termin na skorzystanie z sankcji kredytu darmowego?
Przepis art. 45 ust. 5 ustawy stanowi o terminie zawitym, czyli takim, którego nie można przekroczyć. Jeśli konsument spóźni się ze złożeniem oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego, to traci do tego prawo, niezależnie od tego, jak poważne błędy popełnił bank. Ustawodawca, decydując się na użycie tego rodzaju terminu, wskazuje wyraźnie na potrzebę pewności obrotu, ale jednocześnie obarcza konsumenta odpowiedzialnością za jego dochowanie.
Sporne znaczenie „wykonania umowy”
W praktyce i orzecznictwie zauważalne są rozbieżności interpretacyjne dotyczące momentu rozpoczęcia biegu terminu:
1. Wykładnia literalna i uproszczona
Niektóre sądy i kredytodawcy przyjmują, że „wykonanie umowy” ma miejsce:
- z dniem zawarcia umowy,
- ewentualnie z dniem wypłaty środków pieniężnych przez kredytodawcę.
Takie podejście jest jednak zbyt uproszczone i pomija fakt, że umowa kredytowa to zobowiązanie o charakterze ciągłym – rozciągnięte w czasie. Przyjęcie, że umowa jest wykonana z chwilą wypłaty kredytu, prowadziłoby do nielogicznego wniosku, że konsument nie ma już żadnych obowiązków, mimo że nie spłacił jeszcze ani jednej raty.
Dodatkowo, gdyby ustawodawca chciał jednoznacznie wskazać dzień zawarcia umowy lub dzień wypłaty środków jako początek biegu terminu, to tak zostałyby skonstruowany przepis (np. „Uprawnienie, o którym mowa w ust. 1, wygasa po upływie roku od dnia zawarcia umowy” bądź „Uprawnienie, o którym mowa w ust. 1, wygasa po upływie roku od dnia wypłaty konsumentowi środków pieniężnych zgodnie z zawarta umową”).
2. Wykładnia literalna i uproszczona
Znacznie bardziej przekonujące – zarówno z punktu widzenia logiki, jak i zgodności z celem ustawy – jest stanowisko, zgodnie z którym umowa kredytowa jest w pełni wykonana dopiero wtedy, gdy każda ze stron należycie zrealizuje swoje obowiązki.
Kredytodawca wykonuje umowę nie tylko poprzez wypłatę kredytu, ale także m.in. poprzez realizację obowiązków informacyjnych, prawidłowe rozliczenie kosztów przy wcześniejszej spłacie (art. 49 i 52 ustawy), czy wydanie wymaganych dokumentów.
Konsument (kredytobiorca) wykonuje umowę poprzez całkowitą spłatę zobowiązania – zarówno kapitału, jak i należnych kosztów oraz odsetek.
Czy wcześniejsze brzmienie ustawy potwierdza późniejsze rozumienie „wykonania umowy”?
Pomocne w interpretacji pojęcia „wykonania umowy” może być wcześniejsze brzmienie art. 46 ustawy o kredycie konsumenckim, obowiązujące do 21 lipca 2017 r., które odnosiło się do kredytów hipotecznych. Przepis ten również ograniczał możliwość skorzystania z sankcji kredytu darmowego do roku od dnia wykonania umowy. Jednocześnie jednak przewidywał, że konsument po złożeniu kredytodawcy pisemnego oświadczenia, zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy za okres 4 lat poprzedzających dzień złożenia tego oświadczenia i w sposób ustalony w umowie. Jednoznacznie wskazuje to, że „wykonanie umowy” nie mogło oznaczać jedynie wypłaty kredytu czy dnia zawarcia umowy.
Taka wykładnia została szeroko zaakceptowana przez przedstawicieli doktryny, m.in.:
- Tomasza Czecha, który wskazuje, że do wykonania umowy dochodzi dopiero w momencie, gdy konsument zwrócił całość kredytu oraz uiścił należne koszty i odsetki, a kredytodawca z kolei spełnił wszystkie swoje obowiązki,
- Zbigniewa Ofiarskiego, który wprost wskazuje, że dopiero po całkowitej spłacie kredytu i wykonaniu umowy przez kredytodawcę rozpoczyna się roczny termin z art. 45 ust. 5.
Czy orzecznictwo popiera późniejsze rozpoczęcie biegu terminu dla sankcji kredytu darmowego?
Pogląd oparty na pełnym wykonaniu umowy znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów apelacyjnych:
- SA w Warszawie (wyrok z 1.07.2019 r., V ACa 118/18) – wskazał, że termin roczny rozpoczyna się po zakończeniu wykonywania umowy przez obie strony.
- SA w Gdańsku (wyrok z 8.10.2021 r., I ACa 59/21) – wyraźnie odrzucił pogląd, że wykonanie umowy następuje z chwilą wypłaty środków.
- SA w Poznaniu (wyrok z 27.04.2023 r., I ACa 368/22) – podkreślił konieczność uwzględnienia długotrwałego charakteru stosunku kredytowego przy ustalaniu terminu.
Argumenty przeciwsystemowe i niepraktyczne
Uznanie, że wykonanie umowy następuje na początku stosunku kredytowego (np. przy wypłacie) prowadziłoby do:
- ograniczenia realnego prawa konsumenta do dochodzenia roszczeń, gdy nie jest świadomy naruszeń już na wczesnym etapie,
- niweczenia przepisów dotyczących obowiązków kredytodawcy na dalszych etapach wykonywania umowy (np. przy nadpłacie czy wcześniejszej spłacie),
- ochrony nieprawidłowo działających kredytodawców kosztem konsumenta.
Termin złożenia oświadczenia o sankcji kredytu darmowego – wnioski
Wykładnia systemowa i funkcjonalna, a także podejście zgodne z celem ustawy, prowadzą do jednoznacznego wniosku:
pojęcie „wykonania umowy” w rozumieniu art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim należy rozumieć jako stan, w którym zarówno konsument, jak i kredytodawca w pełni zrealizowali wszystkie swoje obowiązki wynikające z umowy.
Dopiero od tego momentu, czyli od całkowitego wykonania umowy przez obie strony, rozpoczyna się roczny termin, w którym konsument może skutecznie złożyć oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego.
W praktyce oznacza to, że konsument powinien każdorazowo zweryfikować, czy umowa rzeczywiście została już w pełni wykonana, zarówno przez niego, jak i przez kredytodawcę, zanim przyjmie, że termin ten już biegnie lub że uległ przedawnieniu.
Porównanie interpretacji pojęcia “wykonania umowy” w kontekście sankcji kredytu darmowego
| Kierunek interpretacyjny | Opis i moment „wykonania umowy” | Podstawy prawne i argumenty | Ocena prawna | Skutki praktyczne dla konsumenta |
|---|---|---|---|---|
| 1. Od zawarcia umowy | Umowa uznana za wykonaną z chwilą jej zawarcia | Brak odniesienia do trwania zobowiązań | Nieuzasadniona w stosunkach wzajemnych, sprzeczna z konstrukcją umowy kredytu | Uprawnienie do sankcji wygasa bardzo wcześnie – praktycznie bezużyteczne |
| 2. Od wypłaty kredytu przez kredytodawcę | Termin liczony od dnia wypłaty środków konsumentowi | Argumentacja: kredytodawca spełnił swoje świadczenie; umowa „zrealizowana” | Pomija obowiązki kredytobiorcy i dalsze obowiązki kredytodawcy (rozliczenia, informowanie) | Termin wygasa zanim konsument często zorientuje się w naruszeniach |
| 3. Systemowa – po wykonaniu zobowiązań przez obie strony | Termin biegnie od dnia całkowitej spłaty kredytu (lub wcześniejszej spłaty całkowitej) i rozliczenia przez kredytodawcę | Wsparta przez doktrynę (Czech, Ofiarski), orzecznictwo (np. V ACa 118/18, I ACa 368/22), zgodna z celem ochronnym ustawy | Pełna zgodność z konstrukcją umowy kredytowej jako stosunku zobowiązaniowego | Umożliwia realne skorzystanie z sankcji nawet po latach – jeśli naruszenia zostaną odkryte później |
