Wydając wyrok z dnia 19.12.2019r. w sprawie C-290/19 TSUE odpowiedział na pytanie prejudycjalne słowackiego sądu omawiając kwestię założeń, jakie kredytodawca ma obowiązek przyjmować na potrzeby obliczenia RRSO oraz sposobu jego przedstawienia w treści umowy.
Z punktu widzenia polskiego orzecznictwa istotne jest, że słowacki ustawodawca implementując dyrektywę 2008/48/WE ustanowił sankcję wywołującą tożsamy skutek, co funkcjonująca w polskim porządku prawnym sankcja kredytu darmowego.
Ustalenia przedstawione przez TSUE
TSUE wskazał, że RRSO musi być przedstawione w formie pojedynczej wartości. Niedopuszczalne jest podanie go w umowie jako przedziału wartości. Pociąga to za sobą również ten skutek, że kredytodawca przyjmując określoną dokładność obliczenia RRSO (ilość miejsc po przecinku) ma obowiązek ustalenia jego wartości z taką precyzją, jaką zadeklarował konsumentowi. Ust. 3 pkt 5 Załącznika nr 4 do UKK umożliwia kredytodawcy wybór pomiędzy podaniem RRSO z dokładnością do 1 miejsca po przecinku lub z większą. Brzmienie powołanego przepisu nie pozostawia jednak wątpliwości, że jeżeli kredytodawca wybierze większą dokładność w podaniu RRSO (np. 2 miejsca po przecinku), to ma bezwzględny obowiązek obliczenia go właśnie z taką dokładnością.
Założenia przyjmowane do obliczenia RRSO
W akapicie 26 uzasadnienia wyroku C-290/19 TSUE podkreślił kluczowe znaczenie stosowania na terenie całej UE jednolitego wzoru matematycznego oraz identycznych założeń przyjmowanych do obliczenia RRSO.
Tym, co jest kluczowe to fakt, że kredytodawca nie jest upoważniony do dokonywania jakichkolwiek modyfikacji w ustawowym wzorze do obliczenia RRSO i jest zobowiązany do ścisłego stosowania założeń wynikających z Załącznika I do dyrektywy. Istotne jest, żeby wszyscy kredytodawcy na terenie UE stosowali jednolity wzór matematyczny, co może zostać zrealizowane wyłącznie w przypadku stosowania założeń wynikających wprost z powołanego załącznika.
Wzmocnieniem obowiązku ścisłego stosowania wzoru i założeń do niego jest brzmienie art. 19 ust. 5 dyrektywy 2008/48/WE zgodnie z którym w przypadku powstania konieczności ich modyfikacji lub uzupełnienia, to uprawniona jest do tego wyłącznie Komisja Europejska – gdyż jest to niezbędne do zachowania jednolitości stosowanego wzoru we wszystkich państwach UE.
Mając na uwadze powyższe oraz udzielone przez TSUE odpowiedzi należy stwierdzić, że umowa kredytu konsumenckiego powinna wyraźnie określać każde założenie przyjęte do obliczenia RRSO, gdyż każde z nich ma wpływ na wynik równania podanego w Załączniku I do dyrektywy 2008/48/WE.
Zasady obliczenia RRSO – wartości podstawiane do wzoru (kwoty)
Z punktu widzenia uzyskiwanej wartości RRSO kluczowe są 2 rodzaje zmiennych:
- Kwoty uwzględniane w równaniu (czyli zarówno te wypłacane, jak i traktowane jako uiszczane opłaty lub kwoty dokonywanych spłat);
- Daty, w jakich poszczególne kwoty są rozliczane.
Ustawodawca wyróżnił dwa rodzaje kwot uwzględnianych we wzorze na RRSO:
- Ck – czyli Kwoty Wypłat dokonywanych na rzecz konsumenta,
- Di – czyli kwoty uiszczanych przez konsumenta opłat i dokonywanych spłat.
Oznaczenia Ck oraz Di nie odnoszą się do pojedynczej wartości, gdyż litery „k” oraz „i” oznaczają numer kolejny dokonywanej wypłaty lub uiszczanej opłaty/dokonywanej spłaty.
Kredyty konsumenckie zazwyczaj wypłacane są w 1 transzy, z tego względu wartość Ck zazwyczaj powinna stanowić równowartość całkowitej kwoty kredytu, jednak w przypadku wypłaty kredytu w kilku transzach, do wzoru powinny zostać podstawione kolejno wartości C1, C2 itd. – zaś każda wartość powinna odnosić się do wysokości kolejnej wypłacanej transzy.
Zmienna Di we wzorze na RRSO niemal zawsze będzie oznaczała ciąg dokonywanych przez konsumenta płatności (czyli D1, D2, D3 itd.), gdyż uwzględnienie jako Di wyłącznie jednej wartości oznaczałoby, że konsument spłaca całe swoje zobowiązanie w jednej racie uwzględniającej wszystkie opłaty, odsetki i spłatę kapitału – co jest raczej niespotykane.
Podsumowując powyższe akapity: litery „C” oraz „D” oznaczają rodzaj przepływu (wypłata na rzecz konsumenta lub uiszczana przez niego opłata/dokonywana spłata), zaś litery „k” oraz „i” oznaczają kolejne numery wypłaty lub uiszczanej opłaty/dokonywanej spłaty. Uwzględnienie numeracji oznaczonej literami „k” oraz „i” jest konsekwencją tego, że symbol Σ (sigma) oznacza sumę. W konsekwencji działania Ck(1+X)-tk oraz Di(1+X)-Si są powtarzane tyle razy, ile zgodnie z umową jest dokonywanych wypłat oraz uiszczanych przez konsumenta opłat/dokonywanych przez niego spłat.
Zasady obliczenia RRSO – daty podstawiane do wzoru
Wartość zmiennych tk oraz Si jest uzależniona od dat uwzględnianych jako moment rozliczenia poszczególnych wypłat na rzecz konsumenta lub uiszczanych przez niego opłat/dokonywanych spłat. Ich wartość ustala się w ten sposób, że oblicza się ilość dni upływających od dnia pierwszej wypłaty na rzecz konsumenta do dnia wypłaty/uiszczenia (pobrania) danej kwoty. Tą wartość można ustalić na dwa sposoby:
- obliczając rzeczywistą ilość dni;
- przyjmując, że każdy miesiąc ma taką samą ilość dni (30,4166).
Ustaloną w ten sposób ilość dni dzieli się przez ilość dni w roku, w którym jest rozliczana dana kwota (czyli przez 365 lub 366 dni) . Wynik działania stanowi wartość zmiennej Si/tk (w zależności od tego, która zmienna jest w danym momencie ustalana).
Zasady obliczenia RRSO – wpływ poszczególnych zmiennych na wartość RRSO
Wzór na RRSO stanowi sumę szeregu działań Ck(1+X)-tk oraz Di(1+X)-Si. Analiza zmiennych podstawianych do wzoru prowadzi do wniosku, że na ich wynik ma wpływ zarówno kwota, jak i data poszczególnych rozliczeń. Im większy jest odstęp czasu pomiędzy daną płatnością a momentem wypłaty pierwszej transzy, w tym większym stopniu pomniejszana jest rozliczana kwota.
Przykładowo 5 tys. zł pobierane w dniu uruchomienia kredytu (np. tytułem prowizji) ma o wiele większy wpływ na wartość RRSO, niż dokładnie ta sama kwota pobrana w dniu płatności ostatniej raty lub w przypadku rozłożenia jej na raty.
Wartość RRSO jest współczynnikiem wpływającym na skalę, w jakiej (zgodnie ze wzorem na RRSO) pomniejszane są poszczególne kwoty. Im większe RRSO, w tym większym stopniu te wartości są pomniejszane. Ma to kluczowe znaczenie, gdyż celem wzoru na RRSO jest doprowadzenie do sytuacji, w której obie strony równania będą miały taką samą wartość, podczas gdy kwoty uwzględniane po lewej stronie równania zawsze są niższe, niż te uwzględniane po prawej stronie równania (gdyż po prawej stronie równania uwzględniana jest zarówno kwota wypłacona konsumentowi, jak i koszty kredytu w postaci odsetek, prowizji, składek ubezpieczeniowych i innych wynikających z danej umowy).
Jednocześnie założenia przyjmowane na potrzeby obliczenia RRSO przewidują, że wszystkie kwoty wypłacane na rzecz konsumenta, jak i przez niego uiszczane (np. prowizja i/lub składka ubezpieczeniowa), które są rozliczane w dniu uruchomienia pierwszej transzy, są uwzględniane we wzorze na RRSO w dokładnie takiej wysokości, w jakiej faktycznie miały miejsce. Czyli nie są w żaden sposób pomniejszane w sposób opisany w poprzedzającym akapicie.
Podsumowanie – wyrok TSUE o sygn. C-290/19
We wzorze na RRSO zmienna odzwierciedlająca RRSO pomniejsza kwoty rozliczane w toku trwania umowy. Ponadto, im większy upływ czasu pomiędzy pierwszą transzą a konkretną płatnością, tym kwota będąca przedmiotem rozliczenia jest w większym stopniu pomniejszana. Im większe RRSO, w tym większym stopniu te kwoty są pomniejszane. W konsekwencji, jeżeli koszty kredytu są proporcjonalnie wysokie, to RRSO też musi być odpowiednio wyższe.
Każda zmienna uwzględniana we wzorze na RRSO wpływa na jego wysokość. Z tego względu dla jego obliczenia istotne jest zarówno kwoty, jakie są w nim uwzględniane, jak również daty, w których one są rozliczane.
