Jakie jest ogólne stanowisko Rzecznika Finansowego w sprawie sankcji kredytu darmowego?

W dniu 01 grudniu 2025 r. Rzecznik Finansowy wydał Ogólne Oświadczenie zawierające istotny pogląd w sprawach dotyczących sankcji kredytu darmowego (SKD).

Oświadczenie ma charakter ogólny – czyli dotyczy nie pojedynczej sprawy, ale całego katalogu typowych zagadnień, które pojawiają się w sporach sądowych dotyczących SKD. Dzięki temu może być przedstawione w dowolnym postępowaniu (jako załącznik do pozwu lub innego pisma procesowego), co znacząco wzmacnia możliwości ochrony praw konsumentów.

Choć stanowisko Rzecznika nie ma charakteru wiążącej wykładni prawa powszechnie obowiązującego, to stanowi silną wskazówkę interpretacyjną, którą sąd powinien wziąć pod uwagę.

Jakie naruszenia umowy umożliwiają zastosowanie SKD według Rzecznika Finansowego?

Rzecznik Finansowy (dalej też jako „RF”) przede wszystkim podkreśla, że Sankcja może być zastosowana zarówno przy błędach formalnych (np. brak wymaganych elementów umowy), jak i przy naruszeniach informacyjnych: podaniu niepełnych albo wprowadzających w błąd danych. Według RF nie ma znaczenia zakres lub istotność naruszenia ani jego wpływ na interesy konsumenta (np. czy doprowadziło do powstania szkody), jeżeli naruszenie to może podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania.

RF wskazał, że do zastosowania SKD konieczne jest spełnienie dwóch warunków:

1. naruszenie przez kredytodawcę przepisów enumeratywnie wymienionych w art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim

oraz

2. skuteczne złożenie przez konsumenta pisemnego oświadczenia kredytodawcy, w którym oświadcza on, że korzysta z sankcji kredytu darmowego.

RF w Oświadczeniu przeanalizował najczęściej występujące w umowach kredytu naruszenia:

1.1. Nieprawidłowe wskazanie całkowitej kwoty kredytu

Naruszenie występuje m.in. wtedy, gdy:

• wskazano kwotę wyższą niż faktycznie wypłacona konsumentowi,
• koszty dodatkowe (np. prowizja, składka ubezpieczeniowa) zostały wliczone do całkowitej kwoty kredytu,
• kwota została obliczona niezgodnie z ustawą.

Co więcej RF wskazał, że stosowanie przez kredytodawców w umowach pojęcia zbliżonego do „całkowitej kwoty kredytu” (często „kwota kredytu”) wprowadza konsumentów w błąd co do podstawowych parametrów umowy ale również pozwala na naliczenie wyższych kosztów niż wynikające z limitu pozaodsetkowych kosztów kredytu wyliczonego dla prawidłowej całkowitej kwoty kredytu.

Powyższe może również uniemożliwić konsumentowi łatwe zorientowanie się, na podstawie samej treści umowy, która z tych kwot była uwzględniana w obliczeniu RRSO.

1.2. Naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów kredytu

RF w pełni podzielił stanowisko, prezentowane również w orzecznictwie, że niedopuszczalna jest praktyka naliczania odsetek kapitałowych od kwoty, która nie jest w rzeczywistości udostępniona klientowi (tj. od kwoty skredytowanych kosztów np. prowizji czy składki ubezpieczeniowej), gdyż stoi ona w sprzeczności z samą ideą odsetek kapitałowych, a przez to narusza dobre obyczaje.

Tym samym RF podkreślił, że wskazywane w umowach wartości odsetek jakie konsument ma zapłacić w związku z umową są zawyżone, gdyż suma odsetek naliczona od kwoty rzeczywiście udostępnionej klientowi skutkowałaby istotnie niższym całkowitym kosztem kredytu.

1.3. Naruszenie związane z RRSO

W ślad za wyrokiem TSUE z dnia 23.01.2025 r. C-677/23, RF wskazał, że wszystkie niezbędne założenia przyjęte do obliczenia RRSO powinny być wskazane w umowie o kredyt konsumencki jednoznacznie i nie jest wystarczające, by konsument mógł je sam zidentyfikować po analizie postanowień danej umowy.

RF odniósł się również do wyroku TSUE z dnia 13.02.2025 C-472/23 i podkreślił, iż obowiązek wskazania RRSO w umowie o kredyt w sposób jasny i zwięzły nie ogranicza się do zakazu zaniżania go, ponieważ błędne wskazanie RRSO może również zasadniczo polegać na zawyżeniu jego wartości.

Do najistotniejszych naruszeń należy podanie błędnej RRSO, zwłaszcza gdy:

• nie obejmuje wszystkich kosztów,
• jest obliczona na podstawie nieprawidłowych danych,
• wprowadza konsumenta w błąd co do całkowitych kosztów kredytu.

RRSO musi odzwierciedlać pełny, realny koszt finansowania – każdy błąd skutkuje możliwością zastosowania SKD.

1.4. Informacje dotyczące innych kosztów oraz warunków ich zmian

RF słusznie zwrócił uwagę, że podanie w umowie ogólnikowych przesłanek wprowadzenia zmian w opłatach i prowizjach skutkuje tym, że kredytodawca zachowuje swobodę w kształtowaniu tych opłat i prowizji, a konsument nie ma możliwości ani przewidzenia tych zmian, ani kontroli ich wprowadzenia. Powyższe stanowisko jest zgodne z wyrokiem TSUE z dnia 13.02.2025 C-472/23, w którym Trybunał podkreślił, że warunki umowy o kredyt konsumencki powinny, w sposób przejrzysty, wskazywać powody i sposób dokonywania zmiany opłat związanych ze świadczoną usługą, tak by konsument w oparciu o te jasne i zrozumiałe kryteria, mógł przewidzieć, ewentualne zmiany tych opłat.

Zatem niejasne i nieprecyzyjne postanowienia mogą skutkować zastosowaniem SKD.

1.5. Informacje dotyczące odstąpienie od umowy

Umowa kredytu powinna zawierać termin, sposób i skutki odstąpienia konsumenta od umowy, obowiązek zwrotu przez konsumenta udostępnionego przez kredytodawcę kredytu oraz odsetek, a także kwotę odsetek należnych w stosunku dziennym.

Zgodnie ze stanowiskiem RF, z naruszeniem ustawy będziemy zatem mieć do czynienia m.in. w sytuacji:

• braku wskazania przez kredytodawcę odsetek dziennych bądź błędne ich wyliczenie,
• naliczanie odsetek dziennych od kwoty wyższej niż całkowita kwota kredytu (np. również od skredytowanej prowizji czy składki ubezpieczeniowej),
• wyliczanie odsetek przy założeniu, że rok ma 360 dni,
• postanowień umownych, które uzależniają skuteczność złożonego oświadczenia o odstąpieniu od umowy od złożenia go w formie pisemnej.

1.6. Przedterminowa spłata kredytu

I tu RF przypomina, że umowa powinna zawierać prawo konsumenta do spłaty kredytu przed terminem oraz procedurę spłaty kredytu przed terminem. Umowa powinna zawierać także opisanie w sposób jasny, zwięzły i wyczerpujący procedury w jakiej konsument może to prawo zrealizować. Postanowienia umowy powinny zawierać również informację o tym, że całkowity koszt kredytu w razie jego wcześniejszej spłaty ulega obniżeniu o te koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy, chociażby konsument poniósł je przed tą spłatą.

Brak takich informacji i postanowień stanowi przesłankę do zastosowania sankcji kredytu darmowego.

Kiedy i jak można złożyć oświadczenie o sankcji kredytu darmowego?

Zgodnie z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim, konsument ma rok na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego, liczony od dnia wykonania umowy.

Przez lata sądy różnie interpretowały pojęcie „wykonania umowy”. Dlatego Rzecznik Finansowy poświęcił tej kwestii znaczną część Oświadczenia  i jednoznacznie ją wyjaśnił.

Rzecznik prezentuje klarowną wykładnię:

„Wykonanie umowy” następuje w dniu, w którym obie strony w pełni zrealizowały swoje zobowiązania wynikające z umowy.

W praktyce jest to najczęściej dzień spłaty ostatniej raty przez konsumenta. RF podkreślił, że wykonaniem umowy nie jest zawarcie umowy, lecz realne spełnienie wszystkich świadczeń.

Jak publikacja stanowiska Rzecznika Finansowego o SKD wpływa na klientów i kancelarie?

Publikacja Ogólnego Oświadczenia przez Rzecznika Finansowego ma wielowymiarowe znaczenie:

• Efekt „uniwersalności” – zamiast przygotowywać indywidualne poglądy dla każdej sprawy, można opierać się na jednym, solidnym dokumencie, co przyspiesza procedury i obniża koszty obsługi. Dzięki temu sprawy SKD stają się bardziej dostępne dla szerokiego grona kredytobiorców.
• Wzmocnienie argumentacji procesowej – Oświadczenie RF stanowi silny materiał dowodowy/opiniotwórczy, który może być dołączony do pozwu lub dalszego pisma procesowego. Choć nie ma mocy wiążącej, to jego obecność może znacząco wpłynąć na ocenę zasadności roszczenia.
• Szersze perspektywy dochodzenia roszczeń nawet po zakończonym kredycie – Jasne stanowisko RF w sprawie terminu wykonania umowy i możliwości skorzystania z SKD po spłacie kredytu znacznie wydłuża czas, w którym konsument może reagować.
• Zwiększona odpowiedzialność kredytodawców (banków, instytucji pożyczkowych) – Podkreślenie obowiązków informacyjnych i związanej z nimi odpowiedzialności uświadamia instytucjom finansowym, że drobne uchybienia mogą prowadzić do konieczności zwrotu odsetek i prowizji, co może skłaniać je do bardziej rzetelnego przygotowywania umów.

Warto więc przeanalizować swoją umowę kredytową lub pożyczokwą, by ocenić, czy kredytodawca nie popełnił naruszeń z katalogu wskazanego przez RF.

FAQ: sankcja kredytu darmowego i stanowisko Rzecznika Finansowego

Autor: radca prawny Karolina Wysmułek, Redakcja: Aleksandra Szlacheta